NSB

De Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) was een Nederlandse autoritaire, fascistische en antisemitische partij. Anton Mussert en Cornelis van Geelkerken richtten de beweging in 1931 op. De NSB verwierp de parlementaire democratie en wilde een sterke staat met een eenpartijstelsel. De beweging bewonderde het fascisme in Italië en ontwikkelde zich steeds nadrukkelijker in de richting van het Duitse nationaalsocialisme.

Voor de Duitse inval in Nederland had de NSB een beperkte electorale aanhang. Na de bezetting in mei 1940 groeide het ledental, mede doordat de Duitse autoriteiten de partij ruimte gaven. De NSB koos voor samenwerking met de bezetter en leverde bestuurders en personeel voor organisaties die de Duitse macht hielpen uitvoeren. De partij kreeg invloed op gemeentebesturen en propaganda. In 1941 verboden de Duitsers de andere Nederlandse politieke partijen, waardoor de NSB de enige toegestane partij werd. Dat betekende niet dat de meeste Nederlanders zich bij de beweging aansloten; veel mensen bleven afwijzend of hielden zich afzijdig.

De NSB steunde de uitsluiting en vervolging van Joden. Sommige leden werkten mee aan de bezettingspolitiek, sloten zich aan bij Duitse militaire eenheden of dienden in de Landwacht, een gewapende organisatie die vanaf 1943 de bezetter ondersteunde. Daarmee was de NSB een belangrijke Nederlandse partner van het naziregime, al lag de beslissende macht bij de Duitse bezettingsautoriteiten.

Toen de geallieerden in 1944 oprukten, raakte de beweging in paniek en verlieten veel leden Nederland. Na de bevrijding werden NSB’ers onderzocht en berecht. Mussert werd in 1946 geëxecuteerd na een veroordeling wegens landverraad. De geschiedenis van de NSB laat zien hoe politieke samenwerking met een bezetter concreet kon bijdragen aan onderdrukking, vervolging en geweld.