Arbeitseinsatz is het Duitse woord voor de gedwongen inzet van arbeidskrachten voor de Duitse oorlogseconomie. Tijdens de bezetting dwong nazi-Duitsland miljoenen mensen uit bezette landen om in Duitsland of in bezette gebieden te werken. In Nederland werden mensen aanvankelijk geworven met beloftes van werk, maar later gebruikten de Duitsers steeds meer dwang. In mei 1943 moesten Nederlandse mannen tussen 18 en 35 jaar zich melden voor arbeidsinzet in Duitsland. De bezetter wilde zo het tekort aan Duitse arbeiders opvangen terwijl veel Duitse mannen aan het front vochten.
De tewerkgestelden werkten onder meer in fabrieken, mijnen, landbouw en bouw. Sommigen werden ingezet bij herstelwerk na geallieerde bombardementen of bij militaire infrastructuur. De arbeidsomstandigheden konden zwaar en gevaarlijk zijn. Werknemers waren vaak gescheiden van hun gezin, kregen beperkte bewegingsvrijheid en leefden met voedseltekorten en toezicht. Een deel werd in kampen of barakken ondergebracht en kon niet vrij naar huis terugkeren. Werk betekende dus geen gewone baan, maar een opgelegde verplichting.
De oproep tot melding leidde tot weigering, onderduiken en pogingen om valse papieren te krijgen. Voor wie werd opgepakt, was de terugkeer naar huis onzeker. Families moesten besluiten of zij een zoon of echtgenoot verborgen hielden en daarbij risico liepen op huiszoekingen en arrestaties. Werkgevers en lokale instanties werden soms betrokken bij registratie en uitvoering, wat de grenzen tussen dwang en medewerking ingewikkeld maakte. De Duitse autoriteiten reageerden op het verzet met razziaโs en strengere maatregelen.
Arbeitseinsatz laat zien hoe bezetting doordrong tot het dagelijks leven en hoe de oorlog steunde op dwangarbeid. De Duitse industrie en infrastructuur waren niet alleen afhankelijk van eigen arbeiders, maar ook van mensen die uit hun woonplaats waren weggevoerd. Na de oorlog moesten overlevenden terugkeren naar een beschadigd land en omgaan met lichamelijke en psychische gevolgen van gedwongen werk. De ervaringen liepen uiteen, maar voor velen bleef de gedwongen scheiding van familie en vrijheid een ingrijpend deel van hun oorlogsgeschiedenis.
Rijksdagbrand 1933