De Bijzondere Rechtspleging was het naoorlogse Nederlandse stelsel voor de opsporing en berechting van mensen die verdacht werden van collaboratie of andere ernstige misdrijven tijdens de Duitse bezetting. De regering in Londen bereidde hiervoor al tijdens de oorlog regels en instellingen voor. Na de bevrijding moesten verdachten worden onderzocht en berecht, terwijl de overheid tegelijk de rechtsstaat opnieuw opbouwde.
De aanpak verliep onder grote druk. Veel mensen werden kort na de bevrijding aangehouden; bewijs en dossiers waren soms onvolledig en er heerste sterke behoefte aan vergelding. De bijzondere rechtbanken behandelden zaken tegen verdachten, terwijl tribunalen lichtere gevallen konden afdoen. De periode kende zowel langdurig onderzoek en zware straffen als fouten, willekeur en ongelijke behandeling. Daarom wordt de Bijzondere Rechtspleging ook bestudeerd als een poging om recht te doen onder uitzonderlijke omstandigheden.
De term is niet hetzelfde als de zuivering van ambtenaren, al vonden beide processen na de oorlog plaats. Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging bewaart omvangrijke dossiers over individuele onderzoeken. Die archieven bieden inzicht in collaboratie, verzet, aangifte, internering en de moeilijke keuzes bij herstel van bestuur en vertrouwen. Ze laten ook zien hoe de samenleving na jaren van bezetting opnieuw moest bepalen wat rechtvaardigheid betekende.
Rijksdagbrand 1933